روایتی از تلاش دانشمند قمی در مسیر خلق هوش مصنوعی بومی
بررسی دستاوردهای آزمایشگاه نرمافزارهای هوشمند دانشگاه قم، از دستیار هوشمند قاضی تا مدل زبانی ایرانی راینو
معرفی و سوابق علمی
«امیر جلالی بیدگلی» دانشیار دانشگاه قم با ایجاد و هدایت آزمایشگاه نرمافزارهای هوشمند، در مسیر خلق و کاربردیسازی هوش مصنوعی بومی فعالیتهای چشمگیری داشته است. وی دانشآموخته کارشناسی ارشد دانشگاه علم و صنعت و دکتری دانشگاه اصفهان است و در حال حاضر بهعنوان دانشیار گروه کامپیوتر دانشگاه قم فعالیت میکند.
زمینه تخصصی ایشان در حوزه هوش مصنوعی و امنیت سایبری است. وی تاکنون بیش از ۵۰ مقاله علمی با نمایههای معتبر بینالمللی منتشر کرده است که هر کدام بیش از هزار بار مورد ارجاع قرار گرفته است.
آزمایشگاه نرمافزارهای هوشمند
جلالی بیدگلی از ابتدای فعالیت بهعنوان عضو هیأت علمی، علاقهمند بوده است که در کنار پژوهشهای دانشگاهی، به سمت کاربردیسازی و عملیاتی کردن دستاوردهای علمی حرکت کند. بر همین اساس، با کمک دانشجویان تحصیلات تکمیلی، اقدام به راهاندازی آزمایشگاههای پژوهشی کرد که در حال حاضر «آزمایشگاه نرمافزارهای هوشمند دانشگاه قم» توسط وی پایهگذاری شده است. تمرکز اصلی این آزمایشگاه بر روی مدلهای زبانی بزرگ و توسعه دستیارهای هوشمند قرار دارد.
آزمایشگاه نرمافزارهای هوشمند با دو هدف تأسیس شده است: تولید و اجرای نرمافزارهای اداری و صنعتی، و تحقیق و پژوهش در راستای نیازمندیهای صنعت مهندسی نرمافزار در دانشگاه قم. مأموریت اصلی این گروه به کارگیری دانش برای رفع نیازهای مختلف جامعه در حوزه فناوری اطلاعات است.
در این راستا تاکنون محصولات مختلفی تولید و به سازمانهای دولتی و خصوصی ارائه شده است که در کنار ارائه یک نرمافزار امن و کارآمد، به جنبههای هوشمندسازی و خودکارسازی فرآیند توجه ویژهای شده است. این آزمایشگاه همچنین به عنوان ناظر و مشاور در تولید نرمافزار مشغول به فعالیت میباشد.
پروژههای شاخص و ملی
تیم پژوهشی تحت نظر دکتر جلالی بیدگلی پروژههای متعددی را توسعه دادهاند که بهصورت مستقیم با نیازهای روز جامعه و سازمانها در ارتباط است. در ادامه به مهمترینِ آنها اشاره میشود:
دستیار هوشمند قاضی
مهمترین پروژه ملی این تیم در راستای هوشمندسازی قوه قضائیه است که با همکاری مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضائیه اجرا میشود. این سامانه به قاضی کمک میکند تصمیمات دقیقتری اتخاذ شود و پدیده اطاله دادرسی کاهش یابد. این تنها پروژه کاربردی هوش مصنوعی در قوه قضائیه به شمار میرود که در دانشگاه قم اجرا شده است.
محصول فرادید
فرادید یک دستیار هوشمند بر اساس مدلهای زبانی بزرگ است که به مدیران سازمانها امکان دسترسی سریع و دقیق به آمار و اطلاعات سازمانی را میدهد. مدیران میتوانند به راحتی سوالات خود را درباره آخرین وضعیت آمار و اطلاعات موجودیتهای مختلف مطرح کنند.
مدل زبانی راینو
توسعه مدل زبانی ایرانی «راینو» و سامانههای پشتیبان تصمیم هوشمند با مشارکت شرکتهای دانشبنیان دنبال میشود. این پروژه یک هوش مصنوعی بومی است که میتواند نیازهای فرهنگی را پوشش دهد و همچنین مدلهای دیگری برای بررسی اشتباهات مدلهای زبانی در حال تحقیق هستند.
همکاریهای میانرشتهای و تربیت نیروی متخصص
تمامی پروژههای آزمایشگاه نرمافزارهای هوشمند با نگاه عملیاتی طراحی شدهاند. در این روند، دانشجویان در کنار آموزشهای تئوری، مهارتهای تخصصی مورد نیاز بازار را فرا میگیرند تا در زمان فارغالتحصیلی، بهعنوان نیروی متخصص جذب صنعت شوند.
چالشهای زیرساختی توسعه هوش مصنوعی
دانشگاه قم با انتخاب به عنوان مرجع هوش مصنوعی کشور، اکنون صلاحیت لازم برای بررسی و تأیید صلاحیت فنی هر محصول مبتنی بر این فناوری را داراست. پژوهشهای این گروه نیز در راستای رسالت ملی، بر ارزیابی مدلهای زبانی بزرگ متمرکز شده است. با این حال، سرپرست آزمایشگاه تأکید میکند که این مسیر با چالشهای جدی روبهرو است.
جلالی بیدگلی چالشهای مسیر هوش مصنوعی را به سه عامل نیروی متخصص، داده و سختافزار محاسباتی تقسیم میکند. در حالی که متخصصان و دادهها پیشرفت خوبی داشتهاند، دسترسی به سختافزار یک مانع بزرگ است. برخلاف پژوهشگران خارجی که به خوشههای محاسباتی بزرگ دسترسی دارند، تأمین حتی یک یا دو سختافزار قدرتمند برای پژوهشگران داخلی با دشواری فراوان همراه است.
در پایان، این دانشیار دانشگاه قم ابراز امیدواری کرد که با رویکرد حمایتی دولت و ایجاد زیرساختهای لازم، بستر مناسبی برای توسعه هوش مصنوعی در کشور فراهم شود و دانشگاه قم نیز، با تداوم حرکت به سوی دانشگاه نسل چهارم و پنجم، نقش محوری خود را در حل مسائل جامعه ایفا نماید.
